Qurandakı əsas anlayışlar: Giriş

Gündəlik həyatımızda istifadə etdiyimiz bir çox anlayış Quran ayələrində tez-tez rast gəlinir. Ağıl, səbir, vəfa, inkar, bərəkət və hikmət bunlardan bəziləridir. Növbəti səhifələrdə müzakirə ediləcək bu anlayışlar Quranın başa düşülməsində və həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır. Lakin onların əksəriyyəti gündəlik həyatımızda həqiqi mənalarından fərqli mənalarda istifadə olunur. Bu səbəbdən xüsusilə Quranı yenicə oxumağa başlayan bir insan bu anlayışları gündəlik həyatda istifadə edilən mənaları ilə qavramağa çalışsa, Quranı düzgün anlamayacaq.

Misal olaraq “ağıl” sözünü götürək. İntellekt; ictimaiyyət arasında zəka, hiyləgərlik, ayıqlıq, ustalıq və ya oxşar xüsusiyyətləri ifadə etmək üçün istifadə olunur. Halbuki Quranda bəhs edilən ağlın bu anlayışlarla heç bir oxşarlığı yoxdur. Qurana görə, hikmət yalnız möminlərə xas olan, insanın imanı və təqvası ilə mütənasib olaraq artıb və ya azalır. Ağıl, möminin Allahın ən çox razı olduğu rəftar və davranışları göstərməsinə, Allahın hüdudlarını qorumada ciddi olmasına, Quranın əmr və qadağalarına əməl etməsinə, Allahı lazım olduğu qədər təqdir etməsinə, yaxşını pisdən, doğrunu yanlışdan ayırd etməsinə, ən gözəl əxlaqi dəyərlərə yiyələnməsinə, hər məsələdə doğru qərar verməsinə, ən doğru seçimi etməsinə, axirəti üçün ən faydalı və gözəl şəkildə hərəkət etməsinə imkan yaradan yol göstəricidir.

Dini inkar edən insan nə qədər zəkalı olursa olsun, ağlı olmaz. İnkarçı insan ən çox zəkası ilə hərəkət edə bilər. İmanı olmadığı üçün ağlın və düşüncənin necə olduğunu bilə bilməz. Sadəcə ağlın, zəkanın sinonimi olduğunu düşünər. Bəzi insanlar ağlın zəka ilə eyni yetkinlik və ağırbaşlılıq kimi xüsusiyyətləri ehtiva etdiyini düşünürlər. Əslində, ən ağıllı, ən yetkin, ən təcrübəli, ən ləyaqətli görünən inkarçıların belə ağlı yoxdur.

Quranda keçən ağlı, yuxarıda qeyd etdiyimiz səhv şəkildə dərk edən bir insan ayələrdən çox fərqli və çox səhv mənalar çıxara bilər. Beynində Quranda deyiləndən tamamilə fərqli bir model yarana bilər. Bəzən bu səhv anlayışın ölçüləri insanı tamamilə azğın inanc və düşüncəyə sürükləyəcək qədər ciddi ola bilər. Eyni şey digər anlayışlara da aiddir.

Quranın düzgün və ən doğru şəkildə başa düşülməsi, qəlbə yerləşməsi və tətbiqi üçün Qurandakı bu əsas anlayışların hansı mənada və hansı məqsədlə istifadə edildiyini, hansı hikmətlər daşıdığını dəqiq bilmək lazımdır.

Bu rəhbərdə Quranda ən çox bəhs edilən anlayışlar, keçdiyi ayələrin işığında araşdırılaraq, ümumi və xüsusi vəziyyətlərdə hansı mənada və hansı hikmətlə işlədildiyi izah edilməyə çalışıldı. Əlbəttə, Allah hər şeyin doğrusunu bilir.