İnsanların çəkdiyi bəlaların və ya bir-birlərinə qarşı etdikləri əziyyətlərin əsas səbəblərindən biri də mal-mülk uğrunda aparılan mübarizədir. Hətta cahiliyyə cəmiyyətinin bütün həyatı mülk sahibi olmaq həvəsinə həsr olunur. Belə insanlar bütün zamanlarını daha çox mala sahib ola bilmək üçün sərf edir, bu həvəsi həyatlarının ən böyük məqsədinə çevirirlər.
Halbuki, dünya həyatının özülünü təşkil edən bu çoxaltmaq istəyi (Hədid surəsi, 20), tam mənada bir aldanmadır. Çünki yer üzündəki bütün mülkün sahibi Allah’dır. İnsanlar mal sahibi olduqlarını zənn etməklə özlərini aldadırlar. Sahib olduqlarını zənn etdikləri şeyləri özləri yaratmayıblar, o şeyləri yaşatmağa gücləri çatmaz. Yox olmalarına da heç bir maneçilik törədə bilməzlər. Daha doğrusu, nəyəsə sahib olacaq bir vəziyyətləri yoxdur, çünki özləri başqa bir varlığın mülküdürlər. İnsanların hökmdarı (Nas surəsi, 2) olan Allah’ın idarəsi altındadırlar. Quranda bütün varlıqların onları yaratmış olan Allah’ın mülkü olduğu belə xəbər verilir:
Göylərdə, yerdə, onların arasında və torpağın altında nə varsa, Ona məxsusdur.
Allah sahib olduqları malları insanlara dünya həyatında əmanət olaraq vermişdir. Bu əmanət müəyyən bir vaxta qədərdir və əlbəttə, vaxtı çatdıqda onun hesabı soruşulacaq.
İnsandan soruşulacaq hesab ona əmanət olaraq verilən mülkü necə və hansı fikirlə istifadə etdiyidir. Əgər o, mülkü özününkü saymış və o mülkdən istifadə etməyin yollarını açıqlayan rəsullara qarşı ayədə xəbər verildiyi kimi: “Mallarımızı istədiyimiz kimi istifadə etməkdən vaz keçməyimizi sənə namazınmı əmr edir?“ (Hud surəsi, 87) - deyə cavab veribsə, böyük bir əzaba düçar olar. Quranda belə insanların başına gələcək hadisələr belə xəbər verilir:
Allah’ın Öz lütfündən bəxş etdiyini xərcləməyə xəsislik edənlər elə güman etməsinlər ki, bu, onların xeyrinədir. Əksinə, bu, onlar üçün pisdir. Onların xəsislik etdikləri şey qiyamət günü boyunlarına dolanacaqdır. Göylərin və yerin mirası Allah’a məxsusdur. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.
Ayədə ifadə edildiyi kimi, Allah’ın bol lütfkarlığından insanlara verilən mallar o insanlar tərəfindən xəsislik etmədən xərclənilməsi üçündür. İnsan malı özününküləşdirib onu mühafizə etməyə çalışmaqdansa, malın əsl sahibinin Allah olduğunu bilməklə və malı Rəbbimizin əmr etdiyi şəkildə xərcləməklə məsuldur. Ona əmanət verilən mallardan öz ehtiyacları üçün lazımlı olan məqbul bir qismini istifadə edəcək və Quranda bildirildiyi kimi, ehtiyacdan artıq qalanını (Bəqərə surəsi, 219) isə Allah yolunda xərcləyəcək. Əgər Allah yolunda xərcləmək yerinə bu malları yığmağa çalışsa, onları özününküləşdirmiş olar. Bunun axirətdəki cəzası çox ağırdır. Bu insanlar haqqında Allah “Tövbə” surəsindəki bəzi ayələrdə belə buyurur: ... Qızıl-gümüş yığıb onları Allah yolunda sərf etməyənləri üzücü bir əzabla müjdələ. O gün bu (yığdıqları sərvətlər)
cəhənnəm odunda qızdırılacaq və bununla onların alınlarına, böyürlərinə və kürəklərinə damğa vurulacaq və (onlara:) “Budur özünüz üçün yığdıqlarınız. Elə isə dadın yığdıqlarınızı!” (deyiləcəkdir.) (Tövbə surəsi, 34-35) İslamda qənaət (iqtisad) vardır, amma malı yığmaq yoxdur. Möminlər yığılacaq mallara deyil, yalnız Allah’a güvənirlər. Allah da bu təvəkküllərinə görə onların bərəkətini artırır. Zəkat verdikləri (Allah yolunda xərclədikləri) mallara görə onlara artıqlaması ilə verər. Ancaq onlar bunu da zəkat verərlər, Allah isə nemətini daha da artırar. Ayələrin birində zəkatın bərəkəti belə ifadə edilir:
Mallarını Allah yolunda xərcləyənlərin məsəli yeddi sünbül verən bir toxumun məsəlinə bənzəyir ki, sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah dilədiyi kimsənin (mükafatını) artırar. Allah (hər şeyi) əhatə edəndir, biləndir.
Malı mənimsəyən və onu xeyirli işlərdə xərcləməyib yığanın vəziyyəti isə belə izah edilir:
O şəxs ki, mal-dövlət toplayıb onu sayır və elə güman edir ki, var-dövləti onu əbədi saxlayacaqdır. Xeyr! O, mütləq Hütəməyə atılacaqdır. Sən haradan biləsən ki, Hütəmə nədir? Allah’ın qaladığı oddur.
