Quranda vicdanın əhəmiyyəti: Vicdanın qarşısındakı mənfi güclər: nəfs və şeytan

Yuxarıdakı ayədə nəfsin insanları aldada biləcəyi və əslində çirkin olan şeyi gözəl göstərə biləcəyi bildirilir.

Yenə nəfsin təsirinin vurğulandığı başqa hadisə Taha surəsində izah edilir. Musa Peyğəmbərin qövmündən olan Samiri, Musa Peyğəmbər qısa müddətə yanlarından ayrıldığında, bütün qövmü azdırmış və onlardan yığdığı qızıllarla buzov heykəli düzəltmişdi. Musa Peyğəmbər geri dönüb Samirini hesaba çəkdiyində isə Samirinin cavabı belə olmuşdur:

Quranda bəhsi keçən başqa hadisə də Adəm Peyğəmbərin iki oğlu arasında baş vermişdi. Adəm Peyğəmbərin iki oğlundan biri qısqanclığı səbəbiylə qardaşını öldürür və sonra peşmanlıq duyur. Ayədə, bu cinayəti törədən Adəm Peyğəmbərin oğlu üçün Allah belə bildirir:

Adam öldürmək və belə qərar vermək əslində insanın yaradılışı ilə əsla uyğun gəlməz. Heç kim belə bir şeyi istəməz və bunu etməyi asan görməz. Ancaq nəfsdəki xüsusiyyət bunu asanlaşdırır və bəzi insanlara bunu cazibədar göstərir. Oğurluq, əxlaqsızlıq, yalançılıq, qısqanclıq, təkəbbür kimi xüsusiyyətlər üçün də eyni vəziyyət keçərlidir.

Diqqət yetirilsə, yuxarıda göstərilən ayələrdə nəfsin mənfi təlqinindən bəhs edilir. Adəm Peyğəmbərin oğlu, Yusif Peyğəmbərin qardaşları və Samiri fərqli cinayətlər işləmişlər. Bu hadisələrdə ortaq olan nöqtə isə hər bir rəftarın nəfslərindən qaynaqlanmasıdır. Nəfsləri bu pis rəftarları asan və gözəl göstərmiş və ya onları aldatmış və pisliyə sövq etmişdir. Yaxşı, nəfsin bu gücü haradan qaynaqlanır? Cavab aydındır:

Bu nöqtədə ağıla belə sual gələ bilər: “Madam insanların nəfsi bu şəkildə pisliyə açıq olaraq yaradılmışdır, elə isə hər insandan pislik və əxlaqsızlıq gözləmək lazım deyilmi?” Burada nəfsin digər xüsusiyyətini daha xatırlamaq lazım olacaq; nəfsdəki tək güc bu mənfi ilham deyil. Şəms surəsindəki ayələr təkrar oxunsa, nəfsə pisliklərlə yanaşı bu pisliklərdən çəkinmənin də ilham edildiyi görüləcək. Yəni mənfi güclərlə yanaşı müsbət güclər də nəfsdə hazır var. Bunun mənası budur: Hər insanın nəfsində həm pislikləri, əxlaqsızlıqları əmr edən, bunları asan və gözəl göstərən güc vardır, həm də bütün bunlardan çəkinməyi, yaxşı və gözəl olanı seçməyi əmr edən müsbət güc vardır. Məhz bu müsbət güc vicdandır. Və insanları bir-birlərindən ayıran xüsusiyyət insanların vicdanlarına və ya nəfslərindəki mənfi xüsusiyyətlərə uyaraq həyat sürmələridir. Şeytan və vicdan Şeytan, bir çox insan üçün mistik anlayışdır. Bu səbəblə, insanların üzərində necə təsiri olduğu, gündəlik həyatda necə rol oynadığı nəzərə alınmır. Ancaq insanlar bu mövzuda yanılırlar.

Şeytan, Allaha qarşı çıxmış və Adəm Peyğəmbərin qarşısında səcdə etməmişdir. Qısqanclığı və qüruruna görə özündən alçaq gördüyü insanları Allahın yolundan azdırmağa qərar vermişdir. Quranda şeytanın qəlblərə hiyləgərcə vəsvəsələr verməsindən, insanları Allahın və axirətin varlığından şübhə etdirməyə çalışmasından, dünya həyatını insanlara bəzəkli və cazibədar göstərməsindən bəhs edilir. Əslində şeytan, nəfsdə də var olan və vicdanın qarşısında olan mənfi qüvvələrin təmsilçisidir. Qısacası, insana vicdanı daima doğrunu söyləyərkən şeytan həmişə səhv olanı söyləyər. Ancaq bunu çox açıq şəkildə etməz. Heç hiss etdirmədən istifadə etdiyi yollar vardır. Məsələn, insana “Sən onsuz da yaxşı insansan. Müsəlmanam da deyirsən. Əgər cənnət varsa, sən onsuz da oraya gedəcəksən.” təlqinini edər. Halbuki bu adam bəlkə nə namaz qılırdı, nə də Allahın digər hökmlərinə əməl edirdi. Və şeytan bu insanı bəzəkli sözləri ilə axirətin varlığından şübhəyə salar. Açıq-aşkar inkar etdirməz, amma müsəlmanlıq adı altında inkara yaxın həyat yaşatdırar. Ən əhəmiyyətlisi insan bunun şeytanın onu cəhənnəmə sürükləmək üçün qurduğu qəsdli plan olduğunu anlamadan öz düşüncələri olduğunu zənn edər. Burada unudulmamalı olan budur: Vicdan insana hər zaman həqiqi dini yaşamasını söyləyəcək. Ancaq şeytanın söylədikləri onlara asan gəldiyi üçün insanların bir çoxu vicdanlarının söylədiklərinə baxmayaraq şeytanın dediklərinə tabe olarlar. Vicdanın dünyada davam edən imtahan içərisindəki əhəmiyyəti burada qarşımıza çıxır. Hər qarşılaşılan hadisədə həm vicdan, həm də maraqların, ehtirasların, pisliklərin qaynağı olan şeytan dövrəyə girər. Hər ikisi də insanı öz yoluna çağırır. Bu iki səsi ayırd edə bilənlər və vicdanlarına tabe olanlar, Allahın razılığını qazanarlar. Bu nöqtədə bilinməli lazım olan çox zəruri nöqtə daha var: Şeytan ölənə qədər, hətta bütün insanları cəhənnəmə aparana qədər onlardan əl çəkməyəcək. Əvvəlcə bunu qəti olaraq ağıldan çıxarmamaq lazımdır. Amma bunu da unutmamaq lazımdır ki, vicdanı da insanı ölənə qədər buraxmayacaq və axirətdə cənnətə girə bilməsi üçün lazımlı olan hər rəftarı ona söyləyəcək.

Bütün bunlara baxmayaraq vicdanına uymayaraq, nəfsinə uyan insan isə şeytanın dostu olmuşdur. Çünki o Allahın deyil şeytanın yolunu seçmişdir. Bu kəslərlə əlaqədar Allah bu hökmü verir:

Şeytanın özünə uyanlara necə yaxınlaşacağını və şeytanın və tərəfdaşlarının sonu isə yenə Quranda belə bildirilir:

İblis dedi: “Sən məni yoldan çıxartdığına görə mən də Sənin düz yolunun üstündə oturub insanları tovlayacağam. Sonra onların yanına önlərindən və arxalarından, sağlarından və sollarından gələcəyəm və Sən onların əksəriyyətini şükür edən görməyəcəksən”. Allah buyurdu:

Şeytanın vicdanlı insanlar üzərində heç bir təsiri yoxdur Yuxarıdakı izahatlardan şeytanın çəkinilməli olan əhəmiyyətli güc olduğu qənaətinə gəlinmiş ola bilər. Ancaq qəti olaraq bilinməlidir ki; həmçinin şeytanın gücü son dərəcə zəifdir. Allah ayədə şeytanın bu vəziyyətini belə bildirir:

Şeytana insanları təsir etmə imkanı, Allaha iman edənlərlə, şübhədə olanların ayırd edə bilməsi üçün verilmişdir. Hər şeydən əvvəl şeytan özünə aid müstəqil gücü olan, Allahın diləməsi xaricində bu gücünü istifadə edə biləcək varlıq deyil. Şeytan Allahın insanı sınamaq üçün istifadə etdiyi mənfi gücdür. Allah, qullarını sınamaq və kimlərin vicdanlarına uyduğunu göstərmək üçün şeytanı və ona uyan nəfsi yaratmışdır. Şeytanın da fərqində olduğu həqiqət vardır ki, səmimi və vicdanlı insanlara qarşı çox gücsüz və zəifdir. Onları heç bir zaman təsiri altına ala bilməz. Onlara qarşı heç bir hiyləsi təsirli olmaz. Bu vəziyyət Quranda bir çox ayədə xəbər verilmişdir:

Allah buyurdu:

Vicdana uymaq ən asan yoldur Bu nöqtədə bunu da xatırlatmaq lazımdır:

Şübhəsiz ki, şeytanın, iman gətirib yalnız öz Rəbbinə təvəkkül edənlər üzərində heç bir hökmranlığı yoxdur. Onun hakimiyyəti yalnız onu özünə dost tutanlar və Allaha şərik qoşanlar üzərindədir. (Nəhl surəsi, 99-100) şəkildə yaratmışdır. Buna görə Qurana tabe olmaq və din əxlaqına görə yaşamaq da insanların təbiətinə uyğundur. Aşağıdakı ayədə Allah bu həqiqəti belə xəbər verir: Və Allah vicdanlara bu fitrətə uyğun rəftar və düşüncələri ilham edər. Bu səbəblə, hər insanın vicdanı əslində Allahı məmnun etmək istəyər. Buna görə insanın vicdanına uyğun olmayan şeyləri etməsi çətin və əzab verici işdir. Vicdana tabe olmadan edilən şeylərdə qəlb sıxıntısı, narahatlıq və ya gərginlik meydana gələr. Qəlbin rahatlaması isə, ancaq Allahın xatırlanması və Onun razılığının axtarılması ilə olar. Vicdana uymağın asanlığı Quranda bir çox ayədə bildirilir.

Həmçinin Allah Öz razılığına uyan kəslər üçün xüsusilə asanlıq təmin edəcəyini söyləyir:

Allah səmimi qullarına, çətinlik kimi görünən hadisələrin ardından da asanlıq təmin edəcəyini xəbər verir:

İnsanlar Vicdanları Doğrunu Qəbul Etdiyi Halda Niyə Vicdanlarının Əmr Etdiklərinə Uymazlar?

Bir insanın vicdanına uymamasının təməlində Allaha və axirətə imanının zəif olması dayanır. İman zəifliyinin gətirdiyi bir çox əxlaqi pozğunluq var və bunlar bir insanın vicdanına uymasında əngəlləyici rol oynayarlar. Bəli, haqqa qarşı müqavimət göstərən bu kəslərin vicdanları da əslində doğrunu, dini, Allahın varlığını bilir. Ancaq aşağıda ətraflı araşdıracağımız səbəblərdən ötrü bu kəslər doğru olduğunu bildikləri şeylərə tabe olmazlar. Allah Quranda bir çox ayədə insanların doğru gördükləri və vicdanları qəbul etdiyi halda bilə-bilə inkar etdiklərini bildirir.

Yaxşı, nədir insanları bu qədər müqavimət göstərməyə, doğrulara qarşı laqeydləşməyə təhrik edən səbəblər?

Təkkəbbürlərindən ötrü vicdanlarına uymayanlar “Allahın dəlilləri ancaq vicdanla görülür” hissəsində təkamülçü elm adamlarını nümunə verərək, Allahın varlığının dəlillərini gözləriylə görmələrinə baxmayaraq Onu inkar etdiklərindən bəhs etmişdik. Bu mövzuyla əlaqədar belə nümunə daha vermək istəyirik: Məşhur İngilis zooloqu və təkamülçüsü D.M.S.Vatson özünün və digər məsləkdaşlarının təkamülü səbəb qəbul etdiklərini belə açıqlamışdır:

Vatsonun “fövqəltəbii yaradılış” sözüylə nəzərdə tutduğu, Allahın yaratmasıdır. Haqqında danışdığımız alim görüldüyü kimi bunu “qəbul edilə bilməz” görür. Niyə? Elm elə söylədiyi üçünmü? Xeyr, əksinə, elm yaradılışın doğruluğunu isbat edir. Vatsonun bunu qəbul edilə bilməz saymasının tək səbəbi, Allahın varlığını inkar etmək üçün özünü şərtləndirmiş olmasıdır. Digər bütün təkamülçülər də bu vəziyyətdədirlər. Quranda, bu kimi insanların vəziyyəti belə açıqlanır:

Məhz burada üzərində duracağımız mövzu da, bu kəslərin hansı səbəblə vicdanlarına baxmayaraq Allahı inkar etdikləridir. Yuxarıdakı ayələrdə bildirildiyi kimi, bunun səbəblərindən biri təkəbbürlənmələridir, yəni qürurlarıdır.

Qürur və təkəbbürün səbəbi “eqoizm” dir. Eqoizm termini “mən” mənasını verən “ene” sözündən törəmişdir. İnsanın özünü və ətrafındakı varlıqların hamısını Allahdan müstəqil görməsi, bütün rəftarının və anlayışının bu baxış aspektinə görə olması eqoizmdir. Şübhəsiz insan özünü Allahdan müstəqil gördüyü zaman bütün sahib olduğu xüsusiyyətləri də özünün olduğunu zənn edər. Halbuki sahib olduğu imkanlar, zənginlik, bədəni, yaxını olaraq gördüyü insanların hamısı, ağılı, biliyi Allaha aiddir. Allah dilədiyi zaman sahib olduğu hər şeyi o adamdan ala bilər. İnsan gözləmədiyi anda bütün var-dövlətini itirə bilər. Sağlam insan ikən bir anda sağlamlığına zərər gələrək başqalarına möhtac insan halına gələ bilər. Bir ayədə sahib olduqlarını özünün zənn edən adama verilən cavab belə bildirilmişdir:

Məhz eqoizm insanın bunları görməsini əngəlləyər. Eqoist insan, hər şeyi öz gücüylə etdiyini zənn edər. Acizliyini və Allaha möhtac olduğunu düşünməz. Özünü Allahdan müstəqil varlıq olaraq gördüyü üçün Ona qarşı məsuliyyət hiss etməz. Heç kimə hesab vermək məcburiyyətində olmadığını da düşünərək təkəbbürlənər. Vicdanı Allahın varlığını bildiyi halda, təkəbbür hissinə görə bunu qəbul etməz. Çünki Allahın varlığını qəbul etməsi demək, özündən üstün bir varlığın hakimiyyətini, bu səbəbdən də yalnız Ona ibadət etməli, boyun əyməli olduğunu qəbul etməsi deməkdir. Buna qəti inandıqları halda, haqsızcasına və təşəxxüslə onları inkar etdilər. Gör fəsad törədənlərin aqibəti necə oldu! (Nəml surəsi, 14)

Belə olduqda heç bir şeyin özündən olmadığını və hər mövzuda Allaha möhtac olduğunu da təsdiq etmiş olacaq.

Ancaq burada buna diqqət etmək lazımdır; indiyə qədər deyilənlərin hər biri hər insanın nəfsində ola biləcək olan təhlükələrdir. İnsanın burada verilən nümunələri üçüncü şəxslər üzərində düşünməsi, “özünə aid etməməsi” böyük səhv olar. Məsələn, “vicdanları qəbul etdiyi halda inkar etmə”yi yalnız təkamülçülərə aid xüsusiyyət zənn etmək böyük səhvdir. Çünki təkamülçülərin yaradılışı qəbul etməmək üçün elmi belə göz ardı etmələri, təkkəbbürün yalnız şəklidir. Bəzi insanlar isə, Allahın varlığını qəbul etdiklərini söylədikləri halda Onun əmrlərinə tabe olmazlar. Ya da öz fikirlərinin, dəyər mühakimələrinin, Allahın insanlara endirdiyi yol göstəricidən daha doğru olduğunu zənn edərlər. Bu da təkəbbürün başqa istiqamətidir. Qısacası, eqoizm bəzi insanlarda daha diqqətə çarpan, bəzilərində daha gizli ola bilər. Ancaq kiçik də olsa, böyük də olsa təməlində eyni məntiq durar; Allahın gücünü, ucalığını və Onun qarşısında öz acizliyini qavraya bilməmiş olmaq.

İradəsiz olduqları üçün vicdanlarına uymayanlar İnsanlar arasında zəif xarakterli olanlar sayca həddindən artıq çoxdur. Bu zəif xarakterli kəslərin tək məqsədləri, dərin düşünmədikləri və ağıllarından istifadə etməyə ehtiyac görmədikləri üçün sadəcə nəfslərinin ehtiyac, zövq və ehtiraslarını ödəməkdir. Belə ki, çox nadir insan şəxsiyyətini inkişaf etdirməyi, dərin zehni bacarığa sahib olmağı özünə hədəf edər. Çox insan, ətrafında davam etdirilən həyat standartı nədirsə, onu eynilə tətbiq edər; özündə və ya ətrafında yenilik etmə, gözəllik və mükəmməllik axtarışı ehtiyacını hiss etməz.

Dinin nəzərdə tutduğu gözəl əxlaqı göstərmək, Allahın məmnuniyyətinə uyğun yaşamaq isə ciddi səy və iradə tələb edir. Vicdanına tabe olan insan daim “daha yaxşı nə edə bilərəm” deyə düşünər və bunu həyatının hər anında tətbiq edər. “Möminlərə qarşı daha təvazökar, daha mülayim, daha sevgi dolu, daha düşkün, daha qayğıkeş necə ola bilərəm?”, “Allahın dinini insanlara izah etmək, onları gözəl əxlaqa, səmimiyyətə və dürüstlüyə çağırmaq üçün daha çox nə edə bilərəm?”, “İnsanların qəlbini dinə və gözəl əxlaqa necə isindirə bilərəm?”,”Allaha daha çox necə yaxınlaşa bilərəm?”,”Allahı inkar edənləri bu azğın və dar fikirlərindən daşındırmağın yolları nələrdir?” kimi, heç dayanmadan düşündüyü bir çox yüksək hədəfi var.

Ancaq bunları sadəcə düşünmək əlbəttə yetərli deyil. Əsl əhəmiyyətli olan vicdanı olanın bu doğruları iradəsindən istifadə edərək əskiksiz olaraq tətbiq etməsidir. Lakin rahatlığını sevən, heç bir zaman fədakarlıq etməyən, yalnız öz mənfəətlərini düşünən, ətrafındakıların və yaşadığı cəmiyyətin içində olduğu vəziyyətlə maraqlanmayan biri üçün bunları tətbiq etmək qeyri-mümkündür. Belə kəslər bəhsi keçən böyük idealları həmişə başqalarına yükləyərlər. İradələri yalnız həyatla əlaqədar funksiyalarını yerinə yetirməyə və ehtiyaclarını qarşılamağa kifayətdir. Zəif iradəli insanlar da təbii olaraq vicdanlarına uyğun davranamazlar, çünki dini yaşamaq daha əvvəl də ifadə etdiyimiz kimi, ciddi səy, güclü iradə tələb edir. Necə ki, Allah Quranda “ciddi səy”in məqbulluğunu belə bildirir:

Qətiyyətli olmadıqları üçün vicdanlarına uymayanlar

Vicdana uymaq eyni zamanda sarsılmaz qətiyyət tələb edir. Həyatı boyunca vicdanına uymaya qəti qərar verməmiş biri, bir neçə sınaqdan sonra, fədakarlıq etdiyi üçün mənfəətinin zədələndiyini, layiq olduğu qarşılığı ala bilmədiyini düşünərək ruhdan düşə bilər. Bu səbəblə vicdanına uymaq çətin gələr və bundan vaz keçər. Vicdana uymaq təbii ki, özü bəzi fədakarlıqları gətirəcək. Məsələn, insanın ac olduğu, ehtiyac içində olduğu halda oğurluq etməməsi, ehtiyacını qarşılayacaq qanuni yollara üz tutması vicdanı sayəsində olur. Bu çətin görünən şərtlər altında insanın əsla Allahın xoş görməyəcəyi rəftara yönəlməməsi, ilk baxışda nəfsi itki olaraq görülə bilər. Ancaq vicdanlı adam bunun sayəsində bir neçə günlük mənfəəti üçün, axirətdəki sonsuz mənfəətini gözardı etməmiş və Allahın razı olacağı şəkildə davranmış olar. Və sonsuz qazanc təmin edər.

Burada əhəmiyyətli olan başqa nöqtə, vicdanlı rəftarın Allah üçün göstərildiyinin şüurunda olmaqdır. Əgər insan “vicdanlı rəftar” sandığı şeyləri insanlardan qarşılıq gözləyərək edirsə, həqiqətən də çox zaman zərərə uğrayar. Amma qarşılığı Allahdan gözlənilən vicdanlı rəftar həqiqi vicdandır və insana mütləq qazanc təmin edər. Quranda, bu nümunə ilə mömin əxlaqı belə izah edilir:

Onlar özlərinin istədikləri şeylərdən kasıba, yetimə və əsirə də verərlər və deyərlər:

Ayələrdə görüldüyü kimi, dini yaşamaq müəyyən fədakarlıqları tələb edir. Və bunlar hər zaman nəfsin istəklərinə uyğun olmaya bilər. Amma yuxarıdakı ayələrdə möminlərin ifadə etdiyi kimi, Allah qorxusu olan hər insan bu fədakarlıqları heç çəkinmədən yerinə yetirər. Amma Allah qorxusu olmayan cəmiyyətlərdə bu cür fədakarlıqlar tətbiq olunmadığı üçün, həmişə bəla, sıxıntı, gərginlik hakimdir. Məhz vicdan bunu əngəlləyər. Allah qorxusu ilə qətiyyət göstərərək vicdanına tabe olan kəslər, son dərəcə etibarlı, hüzurlu cəmiyyətlər meydana gətirərlər. Üstəlik bu, yalnız dünyada aldıqları qarşılıqdır. Allah nəfslərindəki ehtiraslara baxmayaraq, fədakarlıq göstərən insanlara axirətdə sonsuz gözəlliklər müjdələmişdir. Yuxarıdakı fədakar mömin rəftarını izah edən ayələrdən sonra gələn ayələr belədir:

Bunun əvəzində Allah da onları həmin günün şərindən qoruyar və onlara gözəllik və sevinc nəsib edər; onlara səbir etdiklərinə görə Cənnəti bəxş edər və orada geyəcəkləri ipəklə mükafatlandırar. Onlar orada taxtlar üzərində mütəkkələrə dirsəklənəcək və orada nə günəş, nə də şaxta görməyəcəklər. Cənnət ağaclarının kölgələri özləri onlara yaxınlaşacaq, meyvələri də tam onların ixtiyarına veriləcək. Onların ətrafına təamlarla dolu gümüşdən hazırlanmış qablar və büllur qədəhlər dolandırılacaq. Gümüşdən olan elə büllur qədəhlər ki, xidmətçilər onları cənnətdəkilərin içmək istədikləri həcmdə hazırlamışlar. Orada onlara zəncəfil qatılmış şərab badəsi içirdiləcək. Bu elə bir bulaqdandır ki, o, Cənnətdə Səlsəbil adlanır. Onların ətrafında həmişə gənc olan xidmətçi cavanlar dolanacaqlar. Onları gördükdə səpələnmiş mirvari dənələri olduqlarını sanarsan. Cənnətdə hara baxsan nemət və əzəmətli səltənət nişanəsi görərsən. Onlar əyinlərinə taftadan və atlazdan yaşıl paltarlar geyəcəklər. Onların qoluna gümüş bilərziklər bağlanacaq. Onların Rəbbi onlara tərtəmiz şərab içirdəcəkdir. Onlara deyiləcəkdir:

Həmçinin əhəmiyyətlə ifadə etmək lazımdır ki, Allah Öz rizası üçün qətiyyət göstərən qullarına kömək edəcəyini və işlərini asanlaşdıracağını xəbər vermişdir. Allah ayələrdə bu asanlığı belə bildirir:

Başqa ayələrdə də din əxlaqını yaşamaqda qətiyyət göstərmək əmr edilir. Bir ayədə belə deyilir: Özlərini yetərli gördükləri üçün vicdanlarına uymayanlar İnsanların vicdanlarını təsirsiz hala gətirmək üçün istifadə etdikləri ən əhəmiyyətli faktorlardan biri, özlərini hər mövzuda yetərli görmələridir. Məsələn, din mövzusu soruşulduğunda, dərhal hər kəs özünün təmiz ürəkli olduğunu, heç kimə zərərinin toxunmadığını, dini hisslərinin çox güclü olduğunu söyləyəcək. Halbuki bunlar özünü aldatmaqdan başqa məna daşımaz. Əhəmiyyətli olan Allaha ibadət etmək və Onun istədiyi kimi yaşamaqdır. İnsan bunu etmədiyi müddətcə etdiyi başqa hər şey mənasız, boş və zərərlidir. Etdikləri pislikləri gözəl sanan bu kimi kəslərdən ayədə belə söz edilir: Bir insanın etdiklərini gözəl və cazibədar görməsinin səbəbi, özünü səhvsiz, nöqsansız, mükəmməl insan kimi görməsidir. Özünün təmiz ürəkli, yaxşı niyyətli və s. olduğunu irəli sürərək Allah qatında yaxşı qul olaraq qəbul edildiyini iddia edənlər, bu vəziyyətdədirlər. Halbuki, həqiqət iddia etdiklərindən çox fərqlidir. Bir ayədə, insanın özünü yetərli görməsinin birbaşa azmasının ən böyük səbəbi olduğu belə bildirilir: O, göylərin, yerin və onların arasında olanların Rəbbidir! Elə isə yalnız Ona ibadət et və Ona ibadətdə səbirli ol! Heç Ona oxşarını tanıyırsanmı?! (Məryəm surəsi, 65)

Müstağni sözünün mənası lüğətdə “yetərli görən, dolğun” olaraq ifadə edilir. Quranda istifadə edildiyi mənası isə, birinin Allaha yaxınlığını, Allah və axirət qorxusunu, əxlaqını, dindarlığını yetərli görməsi və bu səbəbdən daha yaxşısının axtarışına girməməsi şəklindədir. İnsanların çoxu, bu səbəblə Allahın yolundan azar. Halbuki insanlar hər nə qədər özlərini yetərli görsələr də, əslində vicdanlarında nə qədər əksik olduqlarını, Allahı razı etmək üçün nələri etmədiklərini çox yaxşı bilirlər. Hətta bundan ötrü, ölüm, axirət, qiyamət kimi mövzulardan bəhs etmək istəməzlər. Biri mövzunu açdığında isə dərhal mövzunu bağlamağa və “keflərini qaçırmamağa” çalışırlar. Keflərinin qaçmasının səbəbi, ölümü, cənnəti və cəhənnəmi bilmələrinə baxmayaraq vicdanlarına tabe olmamaları və bu səbəblə çəkdikləri daxili sıxıntıdır. Vicdanını dinləyən insanın isə özünü yetərli görməsi mümkün deyil. Əksinə həmişə, hər mövzuda daha yaxşısını axtarar, daha çoxunu etməyə çalışar. Çünki vicdanı insana həmişə hesab gününü xatırladır. Öldükdən sonra Allaha dünya həyatı ilə əlaqədar hesab verəcəyini düşünən insan da heç bir zaman etdiklərini yetərli görməz; Yaradıcısı olan Allahın özünə əmr etdiklərini böyük dəqiqliklə tətbiq edər. Quranda Allahın rizası və axirət üçün ciddi səy göstərənlər haqqında belə deyilir:

Şübhəsiz daha əvvəl də üzərində dayandığımız kimi, ancaq vicdana tabe olunduğu təqdirdə Allah yolunda ciddi səy göstərilər. Cahillik anlayışında isə cəmiyyətin ümumisinə görə “orta” əxlaq göstərmək kifayətdir. Bir çox insan adam öldürmə, oğurluq kimi cinayətlər işləmədiyi müddətcə əxlaqının və dindarlığının yetərli olduğunu zənn edər. Ancaq etmədiyi, təxirə saldığı, gözardı etdiyi yüzlərlə əxlaq xüsusiyyəti və ibadət olduğunu düşünməz. Haram olduğu halda dedi-qodu edər, namaz qılmaz, Allahın istədiyi gözəl əxlaqın yaşanması üçün heç bir səy göstərməz, Allahı anmaz ya da çox az anar, özünə verdiyi nemətlər üçün şükür etməz, hətta bunların hamısını öz əməyiylə qazandığını düşünərək qürurlanar, sərf etmədikdə ədalətsiz davrana bilər, yalan söyləyə bilər. Bütün bunlara baxmayaraq özünü yetərli görməsi və axirətdəki hesabdan qorxmaması, vicdansızlığının dəlilidir.

Quranda nümunələri verilən peyğəmbərlər və möminlər isə yüksək vicdanın ən gözəl nümunələrini nümayiş etdirirlər. Dualarında, özlərini yetərli görməyib Allahdan özləri üçün daha çoxunu istədikləri açıq şəkildə görülür. Məsələn, Yusif Peyğəmbər Allaha “... Mənim canımı müsəlman olaraq al və məni əməlisalehlərə qovuşdur!” (Yusif surəsi, 101) deyə dua edir. Peyğəmbər olmasına baxmayaraq axirətdən qorxu və ümidlə söz edir. Ancaq cahil insanlar cənnətə gedəcəklərindən əmin olaraq danışarlar. Halbuki özlərini yetərli görüb Allaha qarşı təkəbbürlənən bu insanlar, axirətdə heç gözləmədikləri mühitlə qarşılaşacaq və ziyana uğrayacaqlar:

Vicdana uymamaq üçün irəli sürülən bəhanələr Yuxarıdakı ayələrdə də bildirildiyi kimi, hər insan vicdanla daim doğrunu bilir, ancaq bu doğruları yerinə yetirməmək üçün həmişə bəhanələr irəli sürər. Buna görə də həmişə özünə görə səbəbsiz sıxıntı içindədir. Çünki saxtakarlığı, əxlaqsızlığı, yalançılığı, eqoizmi, qısqanclığı, səhv davranışlar etdiklərini bilə-bilə etmək insanın əslində vicdanının qaldıra bilməyəcəyi yükdür. Ancaq şeytan içlərindəki doğru səsə qulaqlarını tıxayan insanlara, çirkin davranışlar etmələri üçün müxtəlif yollar göstərər. Doğru olanı tətbiq edərək ağıl və ruh cəhətdən rahat həyat yaşamaq varkən, bu kəslər vicdanlarını örtərək çətin olanı seçərlər.

Əlbəttə bu insanlar ayələrdə bildirildiyi kimi “şeytanın addımlarını izləyərkən” doğru yolda olduqlarını iddia edir, etdikləri dinə uyğun olmayan davranışlar üçün bəzi Sonra kimsə deməsin ki:

“Allaha qarşı etdiyim etinasızlıqlara görə vay mənim halıma! Həqiqətən, mən dinə və dində olanlara rişxənd edənlərdən idim!” Yaxud deməsin:

Əslində, insan öz əleyhinə şahidlik edəcəkdir; üzrlü olub-olmadığı bütün halları ortaya qoysa da. (Qiyamət surəsi, 14-15) bəhanələr irəli sürərlər. İnsanların vicdanlarına uymamaq üçün istifadə etdikləri bəhs etdiyimiz bəhanələrdən bəziləri bunlardır:

İnsanların bir çoxunun özlərinə görə din anlayışları vardır. Bunun səbəbi isə insanların yenə vicdanlarına tabe olmamaq üçün formalaşdırdığı müdafiə etmə mexanizmidir. Bir insan vicdan ilə doğrunun nə olduğunu bilir, amma nəfsi bir tərəfdən də onu səhv olan istiqamətə çəkər. Məsələn, səhv rəftarı etməyə qərar verməkdə çətinlik çəkdiyi zaman dərhal nəfsi dövrəyə girər və müxtəlif bəhanələr irəli sürər. İnsan nəfsini dinləyərək özünü “guya” rahatlaşdırar və çox incə hesablar etməsinin lazım olmadığına, etdiyi şeyin çox bəsit olduğuna, bundan bir şey olmayacağına, ürəyinin onsuz da təmiz olduğuna, adam öldürmədikdən, oğurluq və fırıldaqçılıq kimi qanunsuz hadisələrə girişmədikdən, kimsənin malında-pulunda gözü olmadıqdan sonra yaxşı insan olduğuna özünü inandırar.

İnsanların çoxunun asanlıqla yalan söyləyə bilmələrinin, dedi-qodu etmələrinin, başqalarına lağ etmələrinin arxasında duran səbəb də budur. Hər hansı mövzuda yalan söyləmək insanın vicdanına tamamilə ziddir. Ancaq bundan bir şey olmayacağına, bunların “günahsız yalanlar” olduğuna dair vicdanını razı etməyə çalışaraq zaman keçdikcə içindəki doğrunu söyləyən səsi boğar. Həm dinin tələb etdiyi ibadətləri və hökmləri yerinə yetirməz, həm dinin sahib olduğu əxlaq qaydalarına əməl etməz, həm də çox yaxşı insan olduğunu iddia edər. Bu, son dərəcə səmimiyyətsiz yanaşmadır. Halbuki vicdana gərəyi kimi əməl edilmədiyi müddətcə insanın axirətdə yaxşı qarşılıq umması qeyri-mümkündür. İnsanların çoxu sahib olduğu “mənim qəlbim təmizdir” məntiqi ilə insan dünyada, “yaxşı adam” olaraq bilinə bilər, ancaq o adam axirətdə gözləmədiyi qarşılıq görə bilər. Çünki din əxlaqı insanlara yalnız adam öldürməmək, oğurluq etməməyi deyil, daha bir çox gözəl əməllər etməli olduğunu əmr edir. Hamısından əhəmiyyətlisi də, yalnız Allaha ibadət etməyi və onun üçün yaşamağı əmr etməsidir. Allah həqiqi “yaxşı insan” ları Quranda belə təsvir edir: “Mənim qəlbim təmizdir, bundan bir şey olmaz” məntiqi İnsanların bir çoxu, özlərinə peyğəmbərləri və ya yuxarıdakı ayədə təsvir edilən “yaxşı insan” modelini nümunə götürəcəkləri yerdə, “dünya tarixində bu qədər zalım, mərhəmətsiz insan varkən mən onlarla eyni yerə layiq deyiləm” məntiqi ilə özlərini aldadarlar. Ancaq bu, məlumatsızlıqdan, Allahı və axirəti tanımamalarından qaynaqlanır. Çünki Allah cəhənnəmi dərəcə-dərəcə yaratmışdır. Bu səbəbdən hər kəs etdiyinin qarşılığını etdiyi qədəriylə alacaq. Ayrıca cəhənnəmin ən üst təbəqəsinin belə dözülməz iztirab qaynağı olduğu gerçəkdir. Üstəlik bu sonsuza qədər bitməyəcək acı olacaq.

Bu səbəblə “bundan bir şey olmaz” deyənlər cəhənnəmi düşünüb təkrar qərar verməli, vicdanlarının nə dediyini dinləməlidirlər.

Quranı tətbiq edərkən səmimi davranmamaları:

İnsanların çox böyük hissəsinin sahib olduğu yanılma vardır: Quranda xüsusi olaraq nəzərdə tutulmamış bəzi mövzularda vicdani olaraq doğrunu tətbiq etmək yerinə, “bu necə olsa Quranda qadağan olunmamış, etsəm bir şey olmaz” anlayışına sahibdirlər. Halbuki vicdanı doğru olduğuna inanılan bir şeyin, Quranda bəhsi keçmədiyi üçün tətbiq olunmaması saxtakarlıqdan başqa bir şey deyil. Çünki Quranda insana dinin və Allahın razılığına uyğun rəftarın və əxlaqın bütün təməl nöqtələri ətraflı şəkildə verilir. İnsan da ağıl və vicdan sahibi biridirsə, bu təmələ əsaslanaraq, Quranda verilən nümunələri və hadisələri rəhbər edərək bütün həyatını nizamlayar. Məsələn, Allah Quranda inananlara boş şeylərlə maraqlanmamalarını əmr edir:

Ancaq Quranda əlbəttə, insanın gündəlik həyatı əsnasında qarşılaşdığı şeylərin hansının boş olduğu bir-bir bildirilmir. Allah, boş şeylərin nələr olduğunun təyin olunmasını səmimi qullarının vicdanlarına və ağıllarına buraxmışdır. Hər insan vicdanı ölçüsündə bu mövzuda həssas olmalıdır. Məsələn, vicdanına üz tutan insan, yanında din mövzusunda məlumatı məhdud biri varkən, Allahın varlığı, böyüklüyü, dinin gözəllikləri kimi o adamın əvvəlcə məlumatlandırılması vacib olan mövzuları buraxıb dünyəvi mövzulara yönəlməz. Vicdanı mütləq o adama axirəti üçün ən xeyirli olacaq söhbəti etməsini təlqin edəcək. Eyni şəkildə müsəlman, özünə axirəti baxımından fayda gətirməyəcəyini əmin olduğu şeyləri də etməz; məsələn, faydasız kitabı oxumaz, məqsədsiz proqramı seyr etməz, boş məsləhətləşmələrə və işlərlə başını qataraq Allahı xatırlamaqdan uzaqlaşmaz.

Əlbəttə yuxarıda bəhs etdiklərimiz, gündəlik həyatda qarşılaşılan yüzlərlə nümunədən yalnız bir neçəsidir. Burada diqqət yetirilməli olan ən əhəmiyyətli nöqtə budur: Quranda əmr edilən hökmlərə bağlı qalmaq şərti ilə, insanların həyatları boyunca qarşılaşdıqları hadisələrdə tətbiq etmələri lazım olan rəftarlarda dəyişiklik göstərə bilər. İnsanın qarşısına gün ərzində tez-tez aralarında seçim etməli olduğu alternativlər çıxa bilər. Məhz alternativli vəziyyətlərdə ən doğru olanın hansı olduğuna insan vicdanı ilə qərar verər. Vicdanına uymayan adam isə, “onsuzda bu etdiyim Quranda qadağan edilməyib” məntiqi ilə hərəkət edərək özünü qazancda olduğunu zənn edə bilər. Amma belə adamlar bilməlidirlər ki, Allahın ən razı olacağı rəftarları vicdanlarını dinləyərək tətbiq etmədikcə, axirətdə böyük peşmanlıq yaşayacaqlar. Ən əhəmiyyətlisi də bu insanlar, hesab günü hesaba çəkilərkən burada sığındıqları bəhanələri səbəb göstərə bilməyəcəklər. Çünki Quranda bildirildiyi kimi o gün hər insana; “Kitabını oxu! Bu gün sənə özün-özünü hesaba çəkməyin yetər.” (İsra surəsi, 14) deyiləcəkdir. Bu insanlar Onlar lağlağı eşitdikləri zaman ondan üz çevirib:

O kəslər ki, sözbazlıqdan qaçırlar, (Muminun surəsi, 3) dünyada vicdanlarının göstərdiyi doğrulara gözlərini bağlayaraq həyat sürmüşlər, amma hesab günü hər şeyi etiraf edəcəklər:

İnsanların içinə düşdüyü ən böyük yanılmalardan biri də “əksəriyyətə uymaq”dır. Demək olar ki, hər insanın şüuraltında çoxluğun etdiyinin doğru olduğuna dair qənaət var və belə insanlar ümumiyyətlə rəftarlarını bu çoxluğa görə nizamlayarlar. Halbuki bəhs edilən son dərəcə səhv davranışdır.

Məsələn, insanın yaşadığı çevrədə çoxluğun çox səthi və yanlış din anlayışı ola bilər. İnsanlar Allahın varlığına və axirətə inandıqlarını söyləyərlər, amma bu mövzuda düşünməzlər. Dini dəyərlərə “öz ağıllarına görə” hörmət edərlər, amma bu hörmətlərini tətbiq etməklə deyil, sözlə ifadə edərlər. Dinin bir çox əmrinin keçmiş dövrlər üçün keçərli olduğunu, bu gün üçün keçərli olmayacağını düşünürlər. Bu anlayışa görə isə yuxarıda da bəhs etdiyimiz kimi, insanın ürəyinin təmiz olması, kimsəyə pislik Onlar deyəcəklər:

“Ey Rəbbimiz! Sən bizi iki dəfə öldürüb, iki dəfə diriltdin. Biz öz günahlarımızı etiraf etdik. Oddan çıxmağa bir yol varmı?” Onlara deyiləcək:

Cəhənnəm, qəzəbindən az qala parçalansın. Hər dəfə bir dəstə oraya atılarkən Cəhənnəmin gözətçiləri onlardan soruşacaqlar:

“Məgər sizə xəbərdarlıq edən bir peyğəmbər gəlməmişdi?” Onlar deyəcəklər:

“İnsanların əksəriyyəti belə edir” məntiqi etməməsi “dindar” olması üçün kifayətdir. İbadətlərə gəldikdə; qocalanda onsuz da ediləcəkdir.

Bəli, bir adamın ətrafındakı hər kəs belə yanlış anlayışa sahib ola bilər. Bu vəziyyətdə insanın təsvir edilən anlayışa uyması, öz vicdanına üz tutaraq düşünməməsi insanın özünü aldatmasından başqa bir şey deyil. Çünki çoxluğun hər zaman doğru qərar verdiyini, doğru düşüncəyə sahib olduğunu göstərən heç bir dəlil yoxdur. Əksinə, Allah Quranda “çoxluğa tabe olmaq” ilə əlaqədar bunu bildirir:

Bu səbəblə, insanın davranışlarında, xüsusilə dini yaşamasında və Quranı tətbiqində ona yol göstərən tək ölçü vicdanı olmalıdır. Vicdanının istiqamətləndirməsi ilə hərəkət edən adam, çoxluğun nə dediyini və ya nə etdiyini qətiyyən göz qarşısında saxlamaz. Tək də qalsa vicdanının səsini dinləyər və Allahın kitabına, yəni Qurana əməl edər. Bu vəziyyəti hər kəs öz üzərində düşünməlidir. “Çoxluğa uyma” psixologiyası hər insan üçün təhlükə meydana gətirə bilər. Məsələn, biri bu ana qədər oxuduqlarıyla vicdanında bəzi gerçəkləri fərq edərək tətbiq etmək qərarı almış ola bilər. Ancaq ətrafındakıların mövqeyi və baxış bucağı adama heç vaxt təsir etməməlidir. Hər kəs öz vicdanının və Quranın əmr etdiklərini tətbiq etməklə mükəlləfdir. Bu unudulmamalıdır ki, Allah qullarını mütləq sınayar. Vicdanıyla verdiyi doğruqərardan insanı imtina etdirməyə çalışan başqa adam, Allahın özünü sınamaq üçün qarşısına çıxardığı yaxını da ola bilər. Ancaq axirətdə insanlar belə yaxınları ilə əlaqədar olaraq bunları söyləyəcəklər:

“Gələcəkdə edəcəyəm” məntiqi İnsanların əksəriyyəti Allaha və Qurana inandıqlarını, ancaq ibadətləri ahıl yaşlarında yerinə yetirəcəklərini söyləyərlər. Həccə getmək, təsəttür, namaz qılmaq kimi ibadətlər demək olar ki, hər kəs tərəfindən yaşlılıq dövrünə təxirə salınır. Bunun şüuraltındakı səbəbi, insanın özünü dinə həsr etməsi ilə birlikdə bütün dünyəvi zövqlərdən məhrum olacağını zənn etməsidir. Halbuki Allah Quranın bir çox ayəsində dünya nemətlərini möminlərə həm dünyada, həm də axirətdə təqdim etdiyini bildirir:

Bundan əlavə başqa ayədə, bütün nemətlərin əslində möminlər üçün olduğu müjdələnir: Həmçinin insanın bir nemətdən həqiqi mənada zövq ala bilməsi üçün o insanın ruhən hüzurlu olması lazımdır. Vicdani narahatlıq içində olan insan, hər cür nemət içində olsa da heç bir şeydən zövq ala bilməz. Bu səbəblə dünya həyatını özlərinə görə doyunca yaşaya bilmək üçün vicdanlarına uymayanlar və ya vicdanlarının əmr etdiklərinin vaxtını uzadanlar, böyük səhvə yol verirlər.

Bu yanılma içərisindəki insanlar, doğrunu əslində bilirlər və vicdanlarının əmr etdiklərinə uyduqlarında bütün həyatlarını buna görə tənzimləməli olacağının da fərqindədirlər. Məsələn, namaz qıldıqları zaman vicdanlarının səsi daha da üstələməyə başlayacaq. Etdikləri pisliklər və vicdansızlıqlar diqqətə çarpacaq. Necə ki, ayədə, namazın insanları doğru yola yönəltdiyi belə bildirilir:

... İnsanlar arasında:

Bəzi insanlar bu həqiqəti anladıqları üçün, ibadətlərin gətirdiyi vicdani məsuliyyətlərdən özlərinə bəhanə taparaq xilas olmağa çalışırlar. Allahın qəti olaraq əmr etdiyi bu hökmləri inkar edə bilməz, amma gələcəkdə hamısını edəcəklərinə dair özlərinə və ətraflarına vəd verərlər.

Təxirə salma yalnız ibadətlər üçün keçərli deyil. Günlük həyatda qarşılaşılan hər hadisədə vicdanın əmr etdiyi doğrular təxirə salınır. İnsanlarda həmişə “hələlik belə edim, sonrakı səfərə düzəldərəm” məntiqi vardır. Halbuki Allah insanın təxirə saldıqlarını da hesab günündə qarşısına çıxaracaq:

Təxirə salmaq ancaq axirəti və ölümü düşünməyən, özlərinə yaxın buraxmayan insanlara məxsus davranışdır. Hər şeydən əvvəl insan nə zaman, harada və nə şəkildə öləcəyini bilmir. Məsələn, indi bu yazını oxuyan adam özünü təhlükəsizlikdə hiss edə bilər. Ancaq qəflətən meydana gələ biləcək hadisə və ya bu yazını oxuduqdan yarım saat sonra minəcək avtomobilin qəza keçirməsi, pilləkənlərdən enərkən təzyiqinin düşməsi və aşağı diyirlənməsi asanlıqla ölümünə səbəb ola bilər.

Yaxşı, ölüm vaxtlarını bilmədikləri halda bəzi insanlar necə vicdanlarının əmr etdiklərini bu qədər asan təxirə sala bilirlər? Halbuki Allah qəti olaraq bildirir ki, ölüm mələyini qarşısında görən hər insan təxirə saldığı şeylərdən ötrü böyük peşmançılıq duyacaq və “kaş ki, hamısını etsəydim” deyəcək. Bu, tərifi mümkün olmayan və əsla dönüşü də olmayan peşmanlıqdır:

Həmçinin Allahın verəcəyi cəzanın təxirə salınmış olması da insanları yanıldır. Əgər Allah edilən hər vicdansızlığın qarşılığını dərhal versəydi, insanlar bir dəfə cavab aldıqdan sonra bir daha vicdansızlıq etməzdilər. Ancaq cəzanın uzadılmış olması insanların haqqa tabe olmadıqlarının ortaya çıxmasını təmin edir və sınaq mühiti bu cür yaradılır. Allahın əzabı ertələməsi, bunu layiq olanların ən şiddətli əzabla qarşılıq görmələri ilə yanaşı insanlara dünyada ikən tövbə etmə imkanı olması baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu, Allahın sonsuz mərhəmətinin təcəllisidir. Bir ayədə belə bildirilir: Buna görə Allahın edilən vicdansızlıqlara dərhal cavab verməməsi insanları aldatmamalıdır, çünki hər birinin qarşılığı axirətdə əskiksiz olaraq veriləcək. Allah bu yanlış məntiqdə olanları ayədə belə xəbər verir:

Hesab günündə heç bir bəhanə keçərli olmayacaq

Bunu unutmamaq lazımdır; insanlar axirəti düşünmədikləri üçün dünyada hər cür bəhanələrlə, yalanlarla vicdanlarını rahatlaşdırmağa çalışa bilərlər. Bu onlara müvəqqəti rahatlıq təmin edə bilər və vicdanlarının əmr etdiyi həqiqətlərdən qısa Həmin gün zalım kimsə barmaqlarını dişləyərək deyəcəkdir:

... və öz-özlərinə: “Bəs niyə Allah bizi dediklərimizə görə cəzalandırmır?” – deyirlər. Cəhənnəm onlara yetər. Onlar orada yanacaqlar. Ora necə də pis dönüş yeridir. (Mübarizə surəsi, 8) müddət də olsa qaçmalarına səbəb ola bilər. Ancaq unutduqları bir şey var ki, o da Quranda belə bildirilir:

Vicdanlarını bəhanələrlə susduranların sonu, başqa ayədə belə xəbər verilir:

Bilik və iman nəsib edilmiş kimsələr isə deyəcəklər:

İnsanların çoxunda din əxlaqını tətbiq etməyin, fədakarlıq etməyin, dürüst olmağın, qısacası vicdana tabe olaraq davranmağın insana bəzi şeyləri itirdəcəyinə dair səhv inanc vardır. Halbuki bu çox böyük yanılmadır. Hər şeydən əvvəl, Allah Quranda, əmrinə tabe olub gözəl davranış göstərənlərə sonsuz cənnət həyatı vəd etmişdir. Bu, qazancların ən böyüyüdür. Ancaq bilinməlidir ki, Allah iman gətirənlərə sonsuza qədər tükənmədən davam edəcək olan bu fövqəladə həyatla yanaşı, dünyada da gözəl həyat yaşayacaqlarını ifadə edir:

Allah dünyada möminlərə həm maddi, həm mənəvi cəhətdən zənginlik verir. Bu, bir çox adamın gözardı etdiyi, ya da fərqinə belə varmadığı həqiqətdir. Hətta möminlərin dünyada həmişə yoxluq içində yaşadığı kimi səhv anlayış yayılmışdır xalq arasında. Halbuki bir çox Quran ayəsində Allahın tarix boyunca möminlərə verdiyi zənginlik və güc bildirilmişdir. Məsələn, Allah Məhəmməd Peyğəmbər-ə “Yoxsul ikən səni tapıb dövlətli etmədikmi?” (Duha surəsi, 8) ayəsini nazil etdi. Həmçinin Quranda Allahın Süleyman Peyğəmbərə, Davud Peyğəmbərə, Yusif Peyğəmbərə, Zülqərneynə və İbrahim Peyğəmbərə bu dünyada böyük mülk bəxş etdiyindən bəhs edilir, bütün inananlara keçmişdəkilərə verilən imkanların veriləcəyi də müjdələnilir.