Yuxarıdakı mömin xüsusiyyətlərində əslində iki ayrı mövzu vardır:
Birincisi, Allaha qulluq etmək, fədakarlıq, təvazökarlıq kimi möminlərin özlərinin sahib olduğu gözəl xüsusiyyətlər. İkincisi, inkar edənlərin onlarla lağ etməsi, onlara tələ hazırlaması kimi öz əllərində olmayan xüsusiyyətlər. Əslində bu ikinci cür xüsusiyyətlər, səmimi mömini tanımaqda son dərəcə əhəmiyyətlidir. Çünki birinci növün əhəmiyyətli bir hissəsi "təqlid edilə bilən" xüsusiyyətlərdir. Məsələn, bir münafiq də, mənfəətinə uyğun olduğu üçün 5 vaxt namaz qıla bilər, bəzi fədakarlıqlar edə bilər. Amma ikinci cür xüsusiyyətlər "təqlid edilə bilməz" xüsusiyyətlərdir. İnkar edənlər, ancaq həqiqi bir möminə təzyiq etməyə çalışırlar.
Bu səbəblə, möminləri qiymətləndirərkən bu ikinci növ xüsusiyyətlərə də çox əhəmiyyət vermək lazımdır. Bir birliyin doğrudan da, saleh mömin birliyi olub-olmadığını anlamaq üçün Quranda Allahın dəyişməz qanunu olaraq bildirilən bu meyarlara baxılmalıdır.
Müsəlmanlara edilən şifahi təzyiq və böhtanları dəyərləndirərkən, əvvəlki müsəlmanların başına gələnlər, əsas müraciət qaynağımız olmalıdır. Çünki Allah Quranda, əvvəlki möminlərin qarşılaşdıqları çətinlikləri və məruz qaldıqları böhtanları təfərrüatlı olaraq izah etmiş və belə bildirmişdir:
Yoxsa sizdən əvvəl gəlib-keçənlərin halı başınıza gəlmədən cənnətə girəcəyinizimi sandınız? ...
Quranda "əvvəlkilərin başına gələnlər" in təfərrüatlarıyla izah edildiyi ayələrdə isə, olduqca diqqət çəkici bir xüsusla qarşılaşarıq. Görərik ki, peyğəmbərlərə və ya möminlərə düşmən olanlar, onlara hücum edənlər ümumiyyətlə, "Bu insanlar Allaha iman edirlər, Onun razılığını axtarırlar" ya da "Bu insanlar bizim kimi əxlaqsız deyillər, yüksək bir əxlaqa sahibdirlər" kimi sözlər söyləmirlər. Tam tərsinə möminlərə, öz ağıllarına görə böhtan atmağa çalışır, onları ən ən pis günahlarla ittiham edirlər.
Əlbəttə "Biz Allaha qarşı gəldik, heç bir əxlaqi sərhədi tanımırıq və maraqlarımıza zidd düşən bu insanları əzmək istəyirik" deməyəcəklər. "Bunlar Allahın hökmlərini tətbiq edən vicdanlı insanlardır, biz isə sərhədi aşmış zalımlarıq" kimi bir etiraflar da etməyəcəklər. Tam tərsinə özlərini "gözəl əxlaqlı və ağıllı" ideal insanlar olaraq göstərib, möminləri qaralayaraq, öz ağıllarına görə hücumlarına qanuni zəmin hazırlamağa çalışacaqlar. Quranda "əvvəlkilərin başına gələnlər" in izah edildiyi hekayələrdə, inkar edənlərin həmişə bu metodu izlədiklərini görərik.
Məsələn, Nuh Peyğəmbər, göndərildiyi cəmiyyəti bütün peyğəmbərlər kimi yalnız Allaha qulluq etməyə çağırmışdı. Yalnız Allaha ibadət üzərinə inşa edilmiş bir nizam isə, əlbəttə batil sistem sayəsində güc və status əldə etmiş olan qövmünün "başında olanları" nın maraqlarına əks düşmüşdü. Amma bu qabaqcıllar əlbəttə, "bu adamın istədikləri maraqlarımıza əksdir" deməmişlər. Tam tərsinə, Nuh Peyğəmbər-a böyük bir böhtan da ataraq, mənfəət güdməklə, "mövqe və məqam" qazanmağa çalışmaqla günahlandırdılar. Rəbbimiz bu vəziyyəti ayələrində belə xəbər vermişdir:
Həqiqətən, Biz Nuhu öz qövmünə elçi göndərdik. O dedi:
“Ey qövmüm! Allaha ibadət edin! Sizin Ondan başqa heç bir məbudunuz yoxdur. Məgər qorxmursunuz?” Qövmünün kafir zadəganları dedilər: “O da sizin kimi sadəcə bir insandır. Sizə böyüklük etmək istəyir.... "
Eyni ağılsız hərəkət Musa Peyğəmbər və Harun Peyğəmbər-a da edilmişdir. Ayədə xəbər verildiyi kimi, Firon və ətrafı onlara; "... Onlar dedilər: “Gəlmisiniz ki, bizi atalarımızın tutduğu yoldan döndərəsiniz və yer üzündə böyüklük etmək ikinizə qalsın? Biz sizə iman gətirən deyilik”. (Yunis surəsi, 78) demişlər. Möminlərə atılan böhtanlar daha fərqli ölçülərə də çata bilər. Tarix boyunca Allahın elçiləri, ətraflarındakı möminləri "ovsunlayıb-aldatmaqla" günahlandırmışlar:
Onlar dedilər:
“Bu ikisi, doğrudan da, sehrbazdır. Onlar öz sehrləri ilə sizi torpağınızdan qovub çıxartmaq və sizin ən gözəl yolunuzu aradan götürmək istəyirlər. "
Müsəlmanları qaralamağa çalışanlar, öz xüsusiyyətlərini möminlərə aidmiş kimi göstərməyə çalışırlar. Belə ki, Nuh Peyğəmbər kimi mübarək bir insan üçün "Xeyr, o, yalançıdır, lovğadır! " (Qəmər surəsi, 25) belə deyərək, əslində özlərinin yalançı olduqlarını sübut etmişdirlər.
Tez-tez gündəmə gətirilən bir başqa böhtan isə "dəlilik "lə ittiham edilmədir. Əslində bu ittihamın arxasında yatan əhəmiyyətli bir anlayış əskikliyi vardır. İnkar edənlər, "Allahın razılığını qazanmaq" kimi bir anlayışa sahib olmadıqlarından, möminlərin yalnız bu məqsədə yönəlmiş olaraq hərəkət etdiklərini qavramaqda çətinlik çəkərlər. Həqiqətdə heç bir mənfəət güdmədiklərini bildikləri möminlərin, bütün həyatlarını Allahın razılığı uğrunda yaşamalarına öz tərs dünyagörüşləri səbəbiylə məna verə bilməzlər. Onların batil düşüncə strukturlarına görə, belə idealist bir rəftar ancaq "dəlilik"dir. Necə ki, bu böhtanı keçmişdə tez-tez istifadə etmişlər. Ayələrdə xəbər verildiyi kimi, Firon, Musa Peyğəmbər üçün, "Sizə göndərilmiş bu elçi, sözsüz ki, dəlidir!" (Şüəra surəsi, 27) demiş; qövmü, Nuh Peyğəmbər-ı yalanlayarkən o bir "dəlidir " (Qəmər surəsi, 9) iddiasında olmuşdur.
Möminlər bunlarla yanaşı zina böhtanı ilə də günahlandırılmışdır. Yusif Peyğəmbər və bütün mömin qadınlara nümunə olaraq göstərilən Məryəm, bu böhtanla qarşılaşmış mübarək insanlardandır. Əksər peyğəmbər "azmış" (Əraf surəsi, 60) iftirasına məruz qalmışdır.
Bütün bunların "əvvəlkilərin başına gəlmiş" və bitmiş hadisələr olduğunu düşünmək əlbəttə son dərəcə səhv olar. Allah Quranda eyni şeylərin digər möminlərin başına gələ biləcəyini də xəbər vermişdir. Bu səbəbdən eyni ittiham və qaralamalarla, haqq dini müdafiə edən və beləliklə, din əxlaqından uzaq çevrələri narahat edən hər mömin qarşılaşa bilər. Müsəlmanlar haqqında deyilənlərin, hər zaman bu cür bir qaralama kampaniyasının parçası ola biləcəyi göz qarşısında saxlanılmalı və Rəbbimizin aşağıdakı ayəsində əmr etdiyi kimi, "fasiq" (doğru yoldan azmış)ların gətirəcəyi bu cür xəbərlərə "dəqiq araşdırmadan" etibar edilməməlidir. Mövzuyla əlaqədar ayə belədir:
Ey iman gətirənlər! Əgər bir fasiq sizə bir xəbər gətirsə, onu araşdırın. Yoxsa bilmədən bir qövmə pislik edər, sonra da bunun peşmançılığını çəkərsiniz.
Cahil cəmiyyətində həyat Əvvəlki səhifələrdə, möminlərlə digər insanlar arasındakı ən əhəmiyyətli fərqin, möminlərin Allahın sonsuz qüdrətinin fərqində olmaları olduğunu ifadə etmişdik. Həmçinin Allahın varlığına qəlbdən iman edən bir möminin bütün həyatını necə təşkil etdiyini və tənzimləməsi lazım olduğunu araşdırmışdıq.
Allahın gücünü təqdir edə bilən və bu səbəbdən həyatını Allah rizası üzərində quran bir insanın sahib olduğu ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərdən biri də, həyatının hər saniyəsində yalnız Allahın razılığını və rəhmətini düşünərək hərəkət etməsidir. O, həyatını Allahın razılığını qazanmaq, Ona "qul" olmaq hədəfi üzərində qurduğuna görə, Allahın yaratdığını və nəzarət etdiyini qavradığı bütün kainata artıq dəyişik bir gözlə baxacaq. Yalnız Allahı İlah olaraq tanıdığı üçün, saxta tanrılar artıq mömin üçün bir şey ifadə etməyəcək. Allah Quranda bu mövzunu, İbrahim Peyğəmbər-ın söylədiyini bildirdiyi bu sözlərlə vurğulamışdır:
Kitabda İbrahimi də xatırla! Həqiqətən, o, sadiq insan və peyğəmbər idi. Bir zaman o, atasına demişdi:
“Atacan! Nə üçün eşitməyən, görməyən və sənə heç bir faydası olmayan bir şeyə sitayiş edirsən?”
Mömin, yalnız Allahın məmnuniyyətini axtardığı, yalnız Ona yalvardığı, yalnız Ondan istədiyi üçün yalnız Allaha yönələr. Allah xaricində heç kimi məmnun etmə ehtiyacı hiss etməz, Allahdan başqasından mədət ummaz. İnsanın həqiqi azadlığı, onsuz da ancaq, bu həqiqəti qavrayaraq Allaha yönəlməsiylə olar. Həqiqi imana sahib olmayanların həyatları isə, möminin tam tərsinə, saysız saxta ilahın boyunduruğu altındadır. Belə insanlar, həyatlarını saysız insanı məmnun etməyə həsr edərlər. İnsanlardan kömək istəyib mədət umarlar. Halbuki öz cahil məntiqlərinə görə zehinlərində tanrılaşdırdıqları bu varlıqlar da eynilə özləri kimi aciz bir "qul"dur. Əlbəttə ki, bu varlıqlar onların istəklərinə cavab verə bilməzlər, onları xilas edə bilməzlər. Ölüm, bu saxta ilahların insana həqiqətdə heç bir faydası olmadığını ortaya qoyan ən qəti həqiqətdir. Amma, bu xəyali ilahların xəyali olduqlarını anlamaq üçün ölümü gözləmək, çox gec qalmaq mənasını verər. Allah Quranda, bu insanların içində olduğu çıxılmaz vəziyyəti belə təsvir edir:
Bir çarə tapmaları üçün müşriklər Allahdan başqa məbudlar qəbul etdilər. Amma məbudlar onlara heç bir kömək edə bilməzlər. Hərçənd ki, onlar bunlar üçün hazır durmuş əsgərlərdir.
Həyatlarını Allahın fərqində olmadan davam etdirən insanlar isə, əlbəttə özlərinə rəhbər olaraq, Allahın deyil, zehinlərindəki saxta ilahların meyarlarını qəbul edəcəklər. Haqq din olan İslama deyil, batil anlayışlara və inanclara sahib olan saxta bir dinə tabe olacaqlar. Onların dini, çox ilahlı azğın bir dindir. Bu insanlar, özlərinə meyar olaraq, içində olduqları cəmiyyətin batil dəyərlərini qəbul etdikləri üçün, bir-birindən fərqli qayda və məqsədlərə sahib olarlar. Bu səbəblə, yaşadıqları çox ilahlı dinin müxtəlif növləri vardır.
Ancaq bunu da ifadə etməkdə fayda vardır: Bir insanın içində yaşadığı cəmiyyətin nizamına uyğun gəlməsi, qanunlara və qaydalara tabe olması son dərəcə əhəmiyyətli və lazımlıdır. Burada nəzərdə tutulan doğrunu, gözəli, sevgini və hörməti təlqin edən və yaşadan ictimai qaydalar deyil, mənfəəti, eqoizmi, sevgisizliyi və mərhəmətsizliyi təlqin edən batil dəyərlərdir.
Kiminin həyatdakı məqsədi, pul və güc əldə etmək, kimininki hörmət edilən və sözü qəbul edilən bir insan olmaqdır. Kimisi həyatının məqsədini "yaxşı bir yoldaş" tapıb, "xoşbəxt bir yuva qurmaq" olaraq isdiqamətləndirər. Bunların hamısı bir möminin də həyatında olan ünsürlərdir. Amma saleh bir mömin heç birinə lazım olandan çox dəyər verməz. Daha da əhəmiyyətlisi bu mövzular haqqında Allahın Quranda bildirdiyi və Peyğəmbərimiz-in öyüdləri xaricində bir anlayışa, mühakiməyə sahib olmaz. Din əxlaqını yaşamayan insanların isə, özlərinə məqsəd qoyduqları hər bir hədəf üçün din əxlaqına uyğun olmayan üsulları və yolları vardır. "Həyat tərzi" olaraq adlandırdıqları bu batil anlayışların hər biri əslində batil bir dindir və Allahın varlığını və sərhədlərini qavraya bilməmək təməli üzərinə qurulmuşdur.
Halbuki insanların yaradılışı, Allaha qul olma və Allaha güvənmə üzərinə quruludur. İnsan, sonsuz istək və ehtiyaclarını öz-özünə qarşılamaq imkanına sahib olmadığı üçün, yaradılışdan Allaha bağlanmağa möhtacdır. Bu səbəbdən insan fitrəti, Allahı "Rəbb" (təlimatçı, yol göstərici, qayda qoyucu) olaraq qəbul etməyə uyğundur:
Sən bir hənif kimi üzünü dinə tərəf çevir! Allahın insanlara – xəlq etdiyi şüurlu məxluq kimi verdiyi fitrət budur. Allahın yaratdığını heç cür dəyişdirmək olmaz. Doğru din budur, lakin insanların çoxu bunu bilmir.
... Allahdan qorxana, Allah çıxış yolu göstərər və ona təsəvvürünə gətirmədiyi bir yerdən ruzi bəxş edər. Kim Allaha təvəkkül etsə, Allah ona kifayət edər. Allah Öz əmrini yerinə yetirəndir. Allah hər şey üçün bir ölçü qoymuşdur.
Allahın qüdrətinin fərqinə varan və Onu haqqıyla tanıyan mömin həyatını Allaha təslim edəcək. Çünki bilir ki, "kim Allaha təvəkkül etsə, Allah ona kifayət edər". Bir ayədə Yaqub Peyğəmbər-ın oğullarına bu mövzuda verdiyi bir öyüd-nəsihəti belə xəbər verilir:
... Allahın iradəsinə qarşı isə heç bir şeylə sizə fayda verə bilmərəm. Hökm yalnız Allahındır. Mən ancaq Ona təvəkkül edirəm. Qoy təvəkkül edənlər də ancaq Ona təvəkkül etsinlər”. "(Yusif surəsi, 67)
Bu həqiqəti qavrayan mömin, həyatdakı vəzifəsinin Allahın hökmlərini tətbiq etməkdən başqa bir şey olmadığını görəcək. Onun vəzifəsi də, "peşəsi" də budur. Ancaq Allah yolunda cəhd etməklə məsuldur. Hər şeyi Allahdan istəyər, çünki özünə hər şeyi verən Allahdır. Möminlərin bu gözəl əxlaqlarını Allah Quranda belə xəbər vermişdir:
Mən cinləri və insanları ancaq Mənə ibadət etmək üçün yaratdım. Mən onlardan ruzi istəmirəm. Mən onlardan Məni yedirtmələrini də istəmirəm. Həqiqətən, Allah ruzi verəndir, qüvvət sahibidir, Mətindir.
Bu səbəbdən, Quranda təsvir edilən əxlaqa sahib bir mömin üçün "gələcək qorxusu" deyə bir şey ola bilməz. Bu qorxu ancaq, həyatı, bir-birindən müstəqil milyonlarla saxta ilahın arasındakı bir çəkişmə olaraq görənlərə xasdır. Hadisələrin Allahın idarəsində və təqdir etdiyi qədər içində baş verdiyini bilməyən bu insan, "öz həyatını qurtarma" mübarizəsi etməsi lazım olduğunu zənn edir. "İmkanı"nı "daşdan çıxarması" lazım olduğu düşüncəsindədir. Belə düşündüyü üçün də, belə qarşılıq görər. Səid Nursi, Allahı tanımayanların, insanın əsl vəzifəsinin qulluq olduğunu anlaya bilmədiklərini izah etdikdən sonra belə deyir:
"... “Həyat bir cidal (qarşıdurmadır)” deyə əbləhanə (ağılsız) hökm etmişlər."
Məhz bu, "həyat bir qarşıdurmadır" məntiqindən doğan ruh halı, Quran əxlaqını yaşamayanlar sahib olduğu dinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Bəhsi keçən yanlış məntiq səbəbiylə bu insanlar, davamlı çətinlik və narahatlıqla dolu bir ruh halı içində yaşayarlar. Belə ki; - Bu kəslərin əksəriyyəti, möminlərin tam əksinə, eqoist, mənfəətçi, kiçik mənfəətlər arxasında qaçan, tək dərdi "mənfəətini gözləmək" olan insanlardır.
Fədakarlıqdan, fədakarlığın gətirdiyi incəlikdən xəbərləri yoxdur. Sevgiləri mənfəətə əsaslanır: Bir insanı, o insanda olan gözəl xüsusiyyətlərdən ötəri deyil, yalnız "mənfəət üçün" sevərlər.
Təbii ki, özlərini sevdiklərini söyləyən başqa insanların da eyni şəkildə sevdiyini bilirlər. Bu səbəblə, heç bir zaman sədaqət və vəfa mühitində yaşaya bilməzlər. Həmişə "ya məndən daha zənginini, daha gözəlini, daha yaraşıqlısını taparaq məni tərk edərsə" narahatlığı içindədirlər.
Qısqancdırlar. Bu səbəblə, gözəllikdən və yaxşılıqdan zövq almağı bilməzlər. Məsələn, bir insanın gözəlliyinə baxıb, ondan zövq alacaq və "Allah nə gözəl yaratmış" deməyin rahatlığını yaşayacaq yerdə, "niyə bu gözəllik məndə yox, onda var" düşüncəsi ilə özlərini yeyərlər.
Allahın nemətinə şükür etməyi və özlərinə verilənlərlə qane olmağı bilməzlər. Bu səbəblə, həmişə "daha çox"unu istəyərlər. Bu istək heç bir zaman təmin edilə bilməz və davamlı bir narahatlıq qaynağı olar.
Aciz və zəif olduqlarını qəbul edib Allahdan kömək istəməzlər. Allaha təkəbbür göstərərək, Ondan kömək istəməyərək acizlik və zəifliklərinin yox olacağını zənn edərlər. Halbuki, belə etməklə acizlikləri və zəiflikləri yox olacaq deyil. Bu dəfə insanlardan mədət umarlar. Amma qarşılarındakı da özləri kimi yalnız maraqlarını düşünən aciz biridir və həqiqi mənada şəfqət və mərhəmət göstərməkdən məhrumdur. Bu səbəbdən, umduqlarına çata bilmədikləri üçün tez-tez "depressiya" keçirər, xarakter sarsıntısı yaşayarlar.
Bağışlayıcı və anlayışlı olmaqdan məhrumdurlar. Bu səbəblə aralarındakı ən kiçik bir anlaşılmazlıq, qarşıdurma və döyüşə çevrilə bilər. Hər iki tərəf də çox vaxt qarşı tərəfə keçməyi öz qüruruna yedirə bilməz. Bu səbəblə tez-tez böyük münaqişələr edərlər.
Allahın qoruması və idarəsi altındakı bir dünyada deyil, tək qaydanın "qalib gəlmək" olduğu vəhşi bir meşədə yaşadıqlarını düşünürlər. Öz azğın düşüncələrinə görə, bu "meşə"də yaşaya bilmək üçün sərt, təcavüzkar və eqoist olmaları lazımdır. Belə düşündükləri üçün də belə "qarşılıq" görərlər: Ya cahil cəmiyyət sözüylə, "kiçik balıq" olub udulurlar, ya da "böyük və zalım balıq" olub digərlərini udarlar.
Amma bir az əvvəl də ifadə etdiyimiz kimi, "cahil cəmiyyət" tək bir bütün deyil. Belə bir cəmiyyətin içində, hamısı eyni "cahillik" xüsusiyyətiylərinə malik deyil, bir-birindən fərqli seqmentlər də ola bilər. Bu seqmentlər ümumiyyətlə, "cahil cəmiyyətin"nin dəyər verdiyi etibarsız meyarlardır ki, ən əvvəl iqtisadi güc gəlir, əldə edən və etməyən deyə ikiyə ayrılırlar.
